Kompozycja biała I-V

Wystawa „Konserwacja na Maxa. Asamblaże Maksymiliana Kasprowicza”, 7.11.2025, Muzeum Miasta Gdyni, fot. Katarzyna Gec-Leśniak.

Cykl Kompozycja biała (I-V) to grupa unikatowych prac złożona z pięciu asamblaży, które powstały w latach 1970-1971. Charakteryzują się eksperymentalnym podejściem do formy, faktury, materiału i techniki. Do ich realizacji wykorzystano około 520 przedmiotów codziennego użytku, głównie opakowań artykułów spożywczych, farmaceutycznych, kosmetycznych, chemii gospodarczej oraz artykułów malarskich. Wśród nich rozpoznano m.in. puszki po kawie typu Nescafé i Moccona (Kompozycja biała I), pojemniki na farby (Kompozycja biała II), puszki po sprejach (Kompozycja biała III), pudełeczka po żyletkach, miarki medyczne – łyżeczki oraz zakrętki po occie lub wódce (Kompozycja biała IV), a także drewnianą deskę sedesową – najbardziej zaskakujący akcent Kompozycji białej V. Obiekty, najczęściej jednolicie zamalowane, stapiają się z białym tłem, a fakturalne różnice między nimi wydobywają grę światła i cienia, co wzmacnia przestrzenność i rzeźbiarski charakter prac.

Kompozycja biała I, sygnatura artysty, 1970, fot. Leszek Żurek, nr inw. MMG/SZ/937.

Cykl czy pojedyncze prace?

Cykl jest interesujący z punktu widzenia procesu twórczego, jak również praktyk warsztatowych artysty – Maksymiliana Kasprowicza (1906–1986). W kilku pracach ujawniono wtórne wykorzystanie podobrazi – wcześniejszych dzieł – co potwierdzają widoczne pod spodem warstwy malarskie, ślady dawnych systemów montażowych, autorskie notatki oraz zapiski z dawnymi tytułami. Na odwrociu Kompozycji białej I znajdują się zawiesia z tasiemek, przymocowane techniką własną artysty, a także papierowe naklejki i napisy. Co ciekawe, Kasprowicz pod tytułem Kompozycja biała I umieścił w nawiasie inny tytuł – Bulaj I – co może świadczyć o jego wahaniach dotyczących ostatecznej nazwy cyklu. Kompozycja została sygnowana na dolnym, środkowym kole, w układzie pionowym, imieniem artysty – MAX.

Kompozycja biała II, naklejka z poprzednim tytułem pracy, 1970, fot. Leszek Żurek, nr inw. MMG/SZ/938.

W pionie czy poziomie?

Równie intrygująca pozostaje kwestia braku jednoznacznej orientacji kompozycji. Dzięki oryginalnym zawiesiom prace mogą być prezentowane zarówno w pionie, jak i w poziomie, co dodatkowo podkreśla ich abstrakcyjny charakter. W naszym muzealnym magazynie sztuki Kompozycja biała II przechowywana była poziomo – zgodnie z oryginalnymi zawiesiami artysty. Jednak na archiwalnym zdjęciu jednej z wystaw, praca znajduje się w pozycji pionowej. Z kolei ślady po mocowaniu zawiesi widoczne są również na przeciwległym boku – odwrotnie do kierunku, w którym zawieszona została na ekspozycji z 1977 roku. Zastanawiająca jest też umieszczona na odwrociu pracy papierowa naklejka, sugerująca jej poziomy układ, na której widnieje inny tytuł – Nad zatoką.

Kompozycja biała III, 1971, fot. Paweł Jóźwiak, nr inw. MMG/SZ/939.

Spreje

Wyróżniającą się spośród całego cyklu białego zarówno kompozycją jak i wykorzystanymi przedmiotami przestrzennymi jest Kompozycja biała III. Kasprowicz zastosował osiem cylindrycznych puszek po sprejach, które rozchodzą się promieniście od biało-niebieskiej, plastikowej nasadki ochronnej (prawdopodobnie również po spreju), zamocowanej na metalowym wieczku. Po obwodzie, w obramieniu pracy, artysta umieścił naprzemiennie oryginalne plastikowe nakrętki po farbach lub kosmetykach oraz białe, plastikowe opakowania po żyletkach, używane w latach, kiedy powstawała praca – np. firmy Polsilver.

Kompozycja biała IV, detale, 1971, fot. Leszek Żurek, nr inw. MMG/SZ/940.

Mistrz recyklingu

Kasprowicz, sięgając po przedmioty codziennego użytku – głównie opakowania po produktach spożywczych, farmaceutycznych, kosmetykach, środkach czystości czy artykułach malarskich — opowiada o realiach swojej epoki. Na gładkim tle Kompozycji białej IV, równomiernie pokrytym białą farbą, prawdopodobnie naniesioną wałkiem, wyróżniają się dwie formy: prostokąt zbudowany z 24 dużych zakrętek do słojów oraz koło.Na koło składają się: 14 prostokątnych, pustych pudełek z tworzywa sztucznego (niezidentyfikowanego przeznaczenia) i 40 pudełek z przegródkami, 5 plastikowych dozowników (łyżeczek) do lekarstw oraz 64 metalowe nakrętki od butelek (np. po occie, wódce). W tej jednej pracy Maksymilian Kasprowicz wykorzystał około 170 elementów, czyniąc ją wyrazistym przykładem artystycznego recyklingu.

Kompozycja biała V, 1971, fot. Leszek Żurek, nr inw. MMG/SZ/941.

Deska sedesowa

Tego rodzaju zabiegi sytuują twórczość Kasprowicza wśród artystów polskich, jak i zagranicznych posługujących się techniką asamblażu oraz obiektami typu ready-made (gotowymi przedmiotami), takich jak: Tadeusz Kantor, Władysław Hasior, Marcel Duchamp, Jean Dubuffet. Kompozycja biała V przykuwa uwagę nietypowym elementem – drewnianą deską sedesową! Skojarzenie to przywodzi na myśl twórczość Marcela Duchampa i jego słynną Fontannę, po raz pierwszy wystawioną w 1917 roku w Nowym Jorku. W ten sposób Kasprowicz nawiązuje do dadaizmu – uformowanego w 1915 roku ruchu artystycznego, który wykorzystywał gotowe przedmioty (ready-made). Także w przypadku Fontanny Duchampa istotą dzieła był przedmiot codziennego użytku – symbolicznie ukazany poprzez odwrócony pisuar.

Wystawa prac Maksymiliana Kasprowicza w pawilonie wystawowym w Gdyni przy Skwerze Kościuszki, 1977, fot. autor nieznany, MMG/HM/II/1481.

Na wystawie pt. „Konserwacja na Maxa. Asamblaże Maksymiliana Kasprowicza” staraliśmy się odtworzyć sposób zawieszenia prac sprzed niemal 50 lat. Prezentowana czarno-biała fotografia przedstawia jedną ze ścian wystawy prac Maksymiliana Kasprowicza, zorganizowanej w 1977 roku w istniejącym wówczas pawilonie wystawowym, przygotowanej na zakończenie Roku Jubileuszowego Miasta. W 2026 roku przypada 120. rocznica urodzin i 40. rocznica śmierci artysty, a także jubileusz 100-lecia Gdyni – to doskonała okazja, by przypomnieć postać tego niezwykłego twórcy, pedagoga i aktywnego uczestnika życia artystycznego.

Katarzyna Gec-Leśniak