Zbiory Muzeum Miasta Gdyni wzbogaciła niedawno seria niezwykle ciekawych fotografii. Wyjątkowych z kilku powodów – pierwszym jest fakt, że przedstawiają one głównie budynki zespołu Dowództwa Floty i koszar Marynarki Wojennej, dając rzadką możliwość obejrzenia tych przedwojennych, wzniesionych przez Polaków gmachów z różnych perspektyw i w ich pierwotnym kształcie. Drugim – że możemy na nich zobaczyć również obiekty dziś nieistniejące, takie jak pomnik Bitwy pod Oliwą czy figura Stella Maris. Trzecim wreszcie – że autorem tych zdjęć był niemiecki żołnierz, podoficer oddziału  wartowniczego, który swoją służbę pełnił w Gdyni w pierwszych miesiącach wojny. Fotografie te stanowią swego rodzaju pamiętnik, który opisuje  – najpewniej na potrzeby korespondencji z rodziną bądź przyjaciółmi – żołnierskie życie autora, zarówno na służbie, jak i poza nią. Zdjęcia, z których część opatrzona jest na odwrocie odręcznymi opisami, są cenną dokumentacją wojennego krajobrazu Oksywia.

Na pierwszym zdjęciu widzimy oficera niemieckiej Kriegsmarine przechodzącego obok bramy głównej Dowództwa Floty i koszar Marynarki Wojennej oraz pomnika Bitwy pod Oliwą, odsłoniętego w 1934 roku. Co zaskakujące, nad bramą nadal znajduje się polskie godło i napis umieszczony tam w 1938 roku: „Z dniem 28 listopada 1918 roku rozkazuję utworzyć marynarkę polską, Józef Piłsudski, Warszawa 18.11.1918”. Biorąc pod uwagę zimową scenerię i fakt, że zarówno pomnik, jak i godło wraz z napisem są w nienaruszonym stanie, możemy założyć, że zdjęcie wykonano zimą 1939/40. Niektóre źródła podają, że monument został zniszczony przez Niemców jeszcze we wrześniu 1939, jednak niniejsza fotografia dowodzi, że nie mogło to mieć miejsca wcześniej niż w listopadzie lub grudniu tego roku. Ciekawostką jest fakt, że autor zdjęcia błędnie opisuje pomnik jako poświęcony Marszałkowi Piłsudskiemu.

Niemiecki oficer przed bramą główną Dowództwa Floty Marynarki Wojennej oraz pomnikiem bitwy pod Oliwą, autor nieznany, 12.1939-03.1940 (ze zbiorów Muzeum Miasta Gdyni, sygn. MMG/HM/II/6493)

Kolejne dwie fotografie przedstawiają obelisk, przy którym dwóch żołnierzy w mundurach Kriegsmarine pełni wartę honorową. Na podstawie zdjęć można dokładnie ustalić jego lokalizację – znajdował się on na trawniku po lewej stronie budynku bramnego Dowództwa Floty, mniej więcej na wysokości miejsca, w którym dzisiaj ulica Śmidowicza wpada w Rondo Bitwy pod Oliwą. Ten skromny w formie pomnik składał się z podłużnego głazu, na którym umieszczono niewielką tablicę wykonaną najprawdopodobniej z brązu. Opis na odwrocie jednego ze zdjęć wyjaśnia, że obelisk poświęcony był niemieckim żołnierzom poległym na Oksywiu we wrześniu 1939 roku. Obydwie fotografie datowane są na 10 marca 1940 roku, dodatkowo jedna z nich jest opisana jako „Heldengedenktag”, czyli „Dzień Pamięci Bohaterów”. Było to nazistowskie święto państwowe, które w 1940 roku przypadło właśnie na 10 marca. Ustanowiono je w 1934 roku dla upamiętnienia żołnierzy poległych w I wojnie światowej, z czasem jednak propaganda III Rzeszy zmieniła jego charakter, kładąc większy nacisk na kultywowanie bohaterstwa niż pamięć o zmarłych.

Warta honorowa przed obeliskiem niemieckich żołnierzy poległych na Oksywiu we wrześniu 1939 roku, autor nieznany, 12.1939-03.1940 (ze zbiorów Muzeum Miasta Gdyni, sygn. MMG/HM/II/6490/1)

Warta honorowa przed obeliskiem niemieckich żołnierzy poległych na Oksywiu we wrześniu 1939 roku, autor nieznany, 12.1939-03.1940 (ze zbiorów Muzeum Miasta Gdyni, sygn. MMG/HM/II/6490/2)

Na innym z pozyskanych przez nasze Muzeum zdjęć również widzimy ów obelisk i pochylonego nad nim żołnierza niemieckiego w uniformie formacji lądowych Kriegsmarine, w stopniu Maat – czyli odpowiednika polskiego mata. Podoficer ten pojawia się na kilku innych ujęciach, był więc zapewne kolegą ich autora.

Żołnierz przed obeliskiem niemieckich żołnierzy poległych na Oksywiu we wrześniu 1939 roku, autor nieznany, 03.1940-05.1940 (ze zbiorów Muzeum Miasta Gdyni, sygn. MMG/HM/II/6491)

Dwie kolejne fotografie ukazują z różnych perspektyw budynek, w którym pełnił służbę ich autor. Był to tzw. zachodni dom podoficerski w zespole koszar Marynarki Wojennej (dziś pod adresem inż. Jana Śmidowicza 71B). Na odwrocie poniższego zdjęcia czytamy: „Nasz posterunek wartowniczy w Dowództwie Floty mieści się w tym budynku. Zawsze, gdy jestem dowódcą warty, siadam przy pierwszym oknie na prawo od wejścia i często wyglądam, bo biurko jest tuż obok. Zima 1940”. Zdjęcie wykonano w kierunku południowo-wschodnim, w tle widzimy fragment budynku łaźni.

Znamienne jest, że nad wejściem do budynku nadal znajduje się przedwojenna polska tablica z napisem „Komenda Portu Wojennego”, a po jego prawej stronie szereg innych polskich szyldów. Najwyraźniej w przypadku budynków zespołu Dowództwa Floty i koszar Marynarki Wojennej okupantowi nie spieszyło się z usuwaniem śladów polskości, w przeciwieństwie do germanizacji innych obiektów w Gdyni i reszcie kraju.

Tzw. zachodni dom podoficerski w zespole koszar Marynarki Wojennej, autor nieznany, 12.1939-03.1940 (ze zbiorów Muzeum Miasta Gdyni, sygn. MMG/HM/II/6500)

Drugie ze zdjęć przedstawia ten sam budynek, jednak z innej perspektywy: „Drugi dom po lewej to znów ten, w którym mieści się nasza wartownia, ale widziany z prawej strony, zza rogu”. Na pierwszym planie widoczny jest fragment budynku świetlicy (znajdowała się w nim również stołówka i kuchnia), w  tle część gmachu Dowództwa Floty i jego charakterystyczna wieża.

Fragment budynku świetlicy, za nim tzw. zachodni dom podoficerski w zespole koszar Marynarki Wojennej, w tle część gmachu Dowództwa Floty, autor nieznany, 12.1939-03.1940 (ze zbiorów Muzeum Miasta Gdyni, sygn. MMG/HM/II/6499)

Następna fotografia przedstawia dwóch niemieckich żołnierzy pełniących wartę przed południową bramą wjazdową do koszar Marynarki Wojennej (znajduje się ona przy dzisiejszej ulicy Komandora Podporucznika Jana Grudzińskiego). Opis na odwrocie zwraca uwagę na widoczny w tle gmach (budynek koszarowy nr 3, tzw. zachodni, dziś jeden z obiektów Akademii Marynarki Wojennej), który jest w trakcie remontu po uszkodzeniach spowodowanych ostrzałem w czasie walk we wrześniu 1939 roku. Ta informacja wskazuje, że zdjęcie zostało wykonane najpewniej pierwszej wojennej zimy.

Niemieccy żołnierze przed południową bramą wjazdową do koszar Marynarki Wojennej, autor nieznany, 12.1939-03.1940 (ze zbiorów Muzeum Miasta Gdyni, sygn. MMG/HM/II/6501)

Na kolejnym ujęciu widzimy wspomnianego wcześniej podoficera (po lewej), który w towarzystwie dwóch innych żołnierzy stoi przed budynkiem bramy głównej Dowództwa Floty i koszar Marynarki Wojennej. Mundurowi pozują na tle niszy, w której umieszczono szwedzką lufę armatnią. Dwie lufy, kule armatnie oraz kotwice z czasów bitwy pod Oliwą zostały wydobyte przez pogłębiarkę „Varsovia” w październiku 1928 roku podczas budowy gdyńskiego portu i  pierwotnie miały być wyeksponowane u podstawy wspomnianego wcześniej pomnika Bitwy pod Oliwą. Ostatecznie jednak lufy ustawiono w dwóch niszach budynku bramnego Dowództwa Floty, początkowo w pozycji pochyłej, a od około 1936 roku pionowo. Biorąc pod uwagę fakt, że w tle widoczny jest fragment tzw. wschodniego domu podoficerskiego (przy ulicy Arciszewskich 30) żołnierze stoją przy niszy znajdującej się po prawej stronie budynku bramnego.

Niemieccy żołnierze przed budynkiem bramy głównej Dowództwa Floty i koszar Marynarki Wojennej, autor nieznany, 03.1940-05.1940 (ze zbiorów Muzeum Miasta Gdyni, sygn. MMG/HM/II/6492)

Poniższe zdjęcie opisane jest jako „Widok z naszej ‘sypialni’” i wskazuje, że kwatera wspomnianego podoficera musiała znajdować się na górnej kondygnacji budynku bramnego. Przed wojną mieścił się tam areszt, nie wiadomo jednak, czy tak było również w czasie okupacji. Po prawej stronie widzimy fragment zachodniego skrzydła gmachu Dowództwa Floty, a dalej zachodni budynek podoficerski (w którym jak wspomniano wcześniej autor zdjęcia pełnił służbę jako dowódca warty) z charakterystyczną bramą przejazdową, dziś zabudowaną. Za nim, po lewej, widoczny jest fragment budynku świetlicy.

Widok z budynku bramnego na zabudowania Dowództwa Floty i koszar Marynarki Wojennej, autor nieznany, 12.1939-03.1940 (ze zbiorów Muzeum Miasta Gdyni, sygn. MMG/HM/II/6494)

Analizując powyższe ujęcie możemy domniemywać, że zrobiono je z drugiego okna od prawej strony na górnej kondygnacji budynku bramy głównej, uwiecznionego przez owego podoficera na poniższym kadrze. Po prawej widoczny fragment ciągu budynków gospodarczych, który mieścił garaże, wozownię, stajnie i magazyny.

Widok z okolic tzw. zachodniego domu podoficerskiego (ul. Jana Śmidowicza 71B) na bramę główną kompleksu Dowództwa Floty i koszar Marynarki Wojennej, autor nieznany, 03.1940-05.1940 (ze zbiorów Muzeum Miasta Gdyni, sygn. MMG/HM/II/6496/3)

Kolejną fotografię autor opisał jako „Widok z mojego okna”. Wykonano ją z pomieszczenia znajdującego się na parterze budynku bramy głównej, po lewej stronie wschodniego przejazdu bramnego. Mieścił się w nim najpewniej posterunek wartowniczy, w którym podoficer najwyraźniej również pełnił służbę. Widoczna na zdjęciu brama (dziś zabudowana) jest centralną częścią tzw. wschodniego domu podoficerskiego, zaś budynek po prawej to jego wschodnie skrzydło (dziś ul. Arciszewskich 30).

Tzw. wschodni dom podoficerski w zespole koszar Marynarki Wojennej, autor nieznany, 03.1940-05.1940 (ze zbiorów Muzeum Miasta Gdyni, sygn. MMG/HM/II/6496/1)

Tzw. wschodni dom podoficerski w zespole koszar Marynarki Wojennej, autor nieznany, 12.1939-03.1940 (ze zbiorów Muzeum Miasta Gdyni, sygn. MMG/HM/II/6504/8)

Stanowi on również scenerię całej serii zdjęć dzieci korzystających z uroków zimy. Byli to najprawdopodobniej synowie i córki oficerów Kriegsmarine zakwaterowanych wraz z rodzinami na Oksywiu. Na poniższej fotografii widzimy ich w towarzystwie wspomnianego podoficera. W tle, za bramą, widoczny jest fragment domu dowódcy Floty, tzw. willi Unruga (ul. Arciszewskich 25) i schody do niego prowadzące. W oddali możemy również dostrzec wieżę oksywskiego kościoła.

Dzieci na sankach na terenie zespołu Dowództwa Floty i koszar Marynarki Wojennej, za bramą w tle widoczna willa admirała Unruga i wieża kościoła pw. św. Michała Archanioła na Oksywiu, 12.1939-03.1940 (ze zbiorów Muzeum Miasta Gdyni, sygn. MMG/HM/II/6504/1)

Dzieci, tym razem w scenerii letniej, są także bohaterami poniższej fotografii. Pozują obok nieistniejącego budynku, który stał w pobliżu dzisiejszego sklepu spożywczo-przemysłowego. W tle widoczny budynek bramny i nisze ze szwedzkimi armatami.

Dzieci na tle bramy głównej Dowództwa Floty i koszar Marynarki Wojennej, autor nieznany, 05.1940-09.1940 (ze zbiorów Muzeum Miasta Gdyni, sygn. MMG/HM/II/6498)

Kolejne zdjęcie przedstawia wschodnie skrzydło budynku bramnego Dowództwa Floty i koszar Marynarki Wojennej widziane od strony dziedzińca. Dobrze widoczny jest środkowy przejazd oraz jedno z wejść do obiektu. Za furtką znajdującą się między budynkiem a murem zlokalizowany był wspomniany wyżej posterunek wartowniczy. Jeden z widocznych w bramie żołnierzy jest w stroju sportowym – prawdopodobnie udaje się na znajdujące się naprzeciwko boisko (przy dzisiejszej ulicy Romualda Wagi).

Wschodnie skrzydło budynku bramnego Dowództwa Floty i koszar Marynarki Wojennej widziane od strony dziedzińca, autor nieznany, 05.1940-09.1940 (ze zbiorów Muzeum Miasta Gdyni, sygn. MMG/HM/II/6496/2)

Wspomniany obiekt sportowy został również uwieczniony na poniższym zdjęciu w zimowej scenerii. Autor uchwycił na nim apel dużego oddziału wojskowego, niestety nie sposób ustalić jakiej formacji. Po prawej ulica Romualda Wagi, w oddali,  po lewej stronie widoczne są portowe obiekty znajdujące się na Nabrzeżu Francuskim, w tym budynek Dworca Morskiego. Zdjęcie wykonano z dachu budynku bramnego.

Boisko i teren portu wojennego na Oksywiu, w oddali po lewej stronie widoczne są portowe obiekty znajdujące się na Nabrzeżu Francuskim, w tym budynek Dworca Morskiego, autor nieznany, 12.1939-03.1940 (ze zbiorów Muzeum Miasta Gdyni, sygn. MMG/HM/II/6489/1)

Kolejna fotografia przedstawia te same okolice – fragment stadionu, dzisiejszą ulicę Romualda Wagi i obiekty na Nabrzeżu Francuskim, jednak już w innej scenerii – bez śniegu. Również i ją wykonano z dachu budynku bramnego.

Boisko i teren portu wojennego na Oksywiu, w oddali po lewej stronie widoczne są portowe obiekty znajdujące się na Nabrzeżu Francuskim, w tym budynek Dworca Morskiego, autor nieznany, 11.1939-04.1940 (Muzeum Miasta Gdyni, sygn. MMG/HM/II/6489/2)

Następne zdjęcie z tego zbioru przedstawia obiekt dziś nieistniejący. Mowa o figurze Matki Boskiej, zwanej Stella Maris (Gwiazda Morza), która znajdowała się w pobliżu domu dowódcy floty, tzw. willi Unruga. Był to pomnik wykonany z piaskowca, wysoki na 7-9 m (źródła podają różne wymiary), przedstawiający Maryję z żaglowcem w dłoniach. Jej twarz skierowana była w stronę Zatoki Puckiej.

Niemiecki podoficer tak opisał tą fotografię: „Ta Madonna została rzekomo wzniesiona na prośbę kobiety, która straciła męża lub syna na morzu. Jej wzrok skierowany jest ku otwartemu morzu”

Pomnik wzniesiono w styczniu 1931 roku, autorstwo jego projektu pozostaje nieznane. Monument został zniszczony przez Niemców w czasie okupacji.

Po prawej stronie fotografii widzimy również inny ciekawy obiekt – wybudowaną jeszcze przed pierwszą wojną światową wieżę ciśnień, której sylwetka przez dekady była charakterystycznym punktem krajobrazu Oksywia. Budowla znajdowała się przy dawnej ulicy Oksywskiej (obecnie ul. Płk. Dąbka 15 A). Wyłączona z eksploatacji na początku lat 30. XX w. w związku z podłączeniem Oksywia do wodociągu miejskiego, stopniowo popadała w ruinę i ostatecznie została rozebrana na początku lat 90. 

Figura Stella Maris na Oksywiu, autor nieznany, 12.1939-03.1940 (ze zbiorów Muzeum Miasta Gdyni, sygn. MMG/HM/II/6503)

Figura widoczna jest również na kolejnej fotografii z panoramą Oksywia. Wykonano ją z okolic położonych na zachód od dzisiejszej ulicy Romualda Wagi, znajdujących się na terenie Portu Wojennego w pobliżu Basenu IX. Na wzgórzu po prawej widzimy oksywski kościół św. Michała Archanioła, na lewo od niego budynek Dowództwa Floty z charakterystyczną wieżą, a nieco dalej, na wzniesieniu, obok okazałego drzewa dostrzec możemy zarys figury Stella Maris oraz szczyt wspomnianej wcześniej oksywskiej wieży ciśnień. Na zdjęciu doskonale widoczne są również wojskowe magazyny przy dzisiejszej ul. Śmidowicza 2 i 3 oraz znajdujące się za nimi budynki koszar Marynarki Wojennej.

Panorama Oksywia wykonana z okolic Portu Wojennego, autor nieznany, 06.1940-09.1940 (ze zbiorów Muzeum Miasta Gdyni, sygn. MMG/HM/II/6495)

Ostatnie fotografie wykonano na oksywskiej plaży, w pobliżu Portu Wojennego. Znany nam podoficer pozuje na łodzi rybackiej, na której dziobie widoczne są polskie oznaczenia „GDY 88”. W tle pierwszego ze zdjęć widzimy Cypel Oksywski.

Niemiecki podoficer na oksywskiej plaży, autor nieznany, 09.1939-09.1940 (ze zbiorów Muzeum Miasta Gdyni, sygn. MMG/HM/II/6497/1)

Niemiecki podoficer na oksywskiej plaży, autor nieznany, 09.1939-09.1940 (ze zbiorów Muzeum Miasta Gdyni, sygn. MMG/HM/II/6497/2)

Ten nietypowy spacer po Oksywiu pierwszych lat wojny dobiega końca. Nie są to wszystkie zdjęcia z albumu podoficera, udało nam się pozyskać jedynie część. Nie znamy go z imienia i nazwiska, a wszystkie informacje na jego temat przedstawione w niniejszym artykule są wynikiem analizy fotografii i krótkich notatek na odwrocie.

Jakie były jego dalsze losy?

Odpowiedź na to pytanie pozostaje kwestią otwartą. Być może niniejsza historia będzie jeszcze miała swój dalszy ciąg.

Paweł Pałasz

Bibliografia

1. Małgorzata Omilanowska, „Gdyńska architectura militaris autorstwa Mariana Lalewicza”, „Porta Aurea”, 2019, str. 114-142

2. Marcin Szerle, „Inwestycje budowlane przedwojennego Zakładu Wodociągów i Kanalizacji miasta Gdyni. Obiekty adaptowane do nowych celów oraz nieistniejące”, „Rocznik Gdyński” nr 32, 2027 (maszynopis złożony do druku)

3. Marian Kulbik, „Wodociągi Gdyni (1911-1961)”, Bernardinum, 2022

4.  „Wiarus”, R. 18, z. 6, 1936

5. „Od naszego morza”, R. III, nr 13, 7 lipca 1931