Historia Gdyni wiąże się z wieloma, często bezprecedensowymi, decyzjami politycznymi, wynikającymi nie tylko z potrzeby rozwoju gospodarczego państwa oraz marzeń o nowoczesnej Polsce z własnym portem nad Bałtykiem, lecz także z konieczności uporządkowania sytuacji prawnej inwestycji, której budowa – odbywająca się w niezwykle szybkim tempie – nierzadko wyprzedzała formalne działania rządzących. W świadomości mieszkańców data 10 lutego 1926 roku funkcjonuje jako dzień nadania Gdyni praw miejskich. Jednak z punktu widzenia prawa równie ważna, a może nawet ważniejsza, jest data 4 marca 1926 roku, kiedy rozporządzenie Rady Ministrów Rzeczypospolitej Polskiej zostało ogłoszone w Dzienniku Ustaw i weszło w życie. Te dwie daty – decyzji i prawnej egzekucji – tworzą podwójny rytm „narodzin” miasta. Pierwsza jest symbolem, druga – faktem prawnym. Jest jednak jeszcze trzecia data, niemal całkowicie zapomniana przez Gdynian, która określa prawdziwe narodziny miasta – 26 kwietnia 1926 roku.

Wieś Gdynia

Zrozumienie, dlaczego Gdynia otrzymała prawa miejskie w lutym 1926 roku, lecz formalnie stała się miastem dopiero w kolejnych tygodniach, wymaga szerszego spojrzenia na kontekst historyczny, w jakim Pomorze znalazło się po 1920 roku. Istotna jest również treść samego rozporządzenia Rady Ministrów o nadaniu Gdyni praw miejskich, a także mechanizmu administracyjnego obowiązującego w II Rzeczypospolitej.

Po odzyskaniu niepodległości i powrocie Pomorza do Polski w lutym 1920 roku, na mocy postanowień Traktatu Wersalskiego, aż do 1926 roku Gdynia formalnie pozostawała gminą wiejską w powiecie wejherowskim. W tym kontekście należy zwrócić uwagę na sam proces przechodzenia nowoutworzonego województwa pomorskiego pod polską jurysdykcję, który okazał się wyjątkowo skomplikowany zarówno pod względem politycznym, jak i administracyjnym. Teren województwa pomorskiego był sukcesywnie przejmowany przez Wojsko Polskie pod dowództwem generała Józefa Hallera w okresie od 17 stycznia do końca marca 1920 roku. Do liczącej około 1200 mieszkańców Gdyni 2. pułk Szwoleżerów Rokitiańskich dotarł 13 lutego 1920 roku, formalnie włączając wieś do państwa polskiego[1]. Mimo przejęcia władzy przez Polaków w kluczowym dla gospodarki regionie, który przez ponad sto lat pozostawał pod zarządem pruskiego zaborcy, przez kolejne miesiące (z nielicznymi wyjątkami określonymi w ustawie z dnia 23 czerwca 1921 r. „o wprowadzeniu dekretów, ustaw sejmowych i rozporządzeń Rządu oraz o dalszem uzgodnieniu ustawodawstwa na obszarze b. dzielnicy pruskiej”) nadal obowiązywały pruskie przepisy administracyjne czy infrastruktura budowana z uwzględnieniem interesu Niemiec[2]. Na ich podstawie gminą zarządzała Rada Gminna i wójt wybierany przez tę radę, którym w Gdyni od 1919 roku pozostawał Jan Radtke[3]. Proces integracji Pomorza z resztą Polski wymagał czasu i był przeprowadzany stopniowo.

Legitymacja nr 397 odznaki honorowej „Front Pomorski” wystawiona na nazwisko Izydora Kurdyna. Dokument podpisał gen. broni Józef Haller, wyd. Wojsko Polskie, 1920-1923 (ze zbiorów Muzeum Miasta Gdyni, sygn. MMG/HM/I/12)

Choć pierwsze widoczne zmiany w funkcjonowaniu wsi Gdynia nastąpiły już pod koniec 1920 roku, kiedy władze państwa wysłały inżyniera Tadeusza Wendę na Pomorze i rozpoczęto pierwsze prace przy budowie nowego portu morskiego, rzeczywiste przemiany prawne w gdyńskiej administracji zaczęły następować po 23 września 1922 roku, kiedy Sejm RP formalnie przyjął ustawę o budowie portu w Gdyni[4]. Decyzja ta sprawiła, że wieś stała się placem budowy o strategicznym znaczeniu dla całego państwa. Wraz z napływem robotników, inżynierów i przedsiębiorców gwałtownie rosła liczba mieszkańców, a równolegle z nią potrzeba stworzenia nowoczesnych struktur administracyjnych, adekwatnych do dynamicznie zmieniającej się rzeczywistości, ponieważ dotychczasowy ustrój nie odpowiadał potrzebom szybko urbanizującej się miejscowości.

Budowa portu w Gdyni była inwestycją państwową, finansowaną i nadzorowaną bezpośrednio przez rząd oraz ściśle związaną z polityką państwa. Gmina wiejska nie miała kompetencji do zarządzania tak dużą inwestycją ani do radzenia sobie z jej konsekwencjami administracyjno-społecznymi. Nie była w stanie prowadzić planowania przestrzennego na skalę miejską ani organizować usług komunalnych odpowiadających potrzebom rozwijającego się portu. Władze państwa były świadome tych ograniczeń. W 1925 roku dokonano pierwszych zmian administracyjnych, zmierzających do ujednolicenia zasięgu władzy lokalnej na terenie budującego się portu, przez środek którego przebiegała granica powiatów puckiego i wejherowskiego. Generowało to wiele problemów, dlatego w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 30 grudnia 1925 roku, ogłoszonym w Dzienniku Ustaw 9 stycznia 1926 roku, gminę Oksywie wyłączono z terenu powiatu puckiego i włączono do gminy Gdynia, położonej w powiecie wejherowskim[5].

W tym samym roku powstał Międzyministerialny Komitet do Spraw Rozbudowy Miasta Gdyni, którego plany zakładały, że w niedalekiej przyszłości miejscowość osiągnie 60 000 mieszkańców. Następne kilkanaście lat pokazało, że rzeczywistość przerosła te szacunki ponad dwukrotnie[6]. Wobec tak dynamicznego rozwoju władze państwowe dążyły do nadania Gdyni statusu miasta, który umożliwiałby między innymi powołanie magistratu i rady miejskiej, skuteczne zarządzanie rosnącą liczbą mieszkańców, samodzielne prowadzenie finansów miejskich oraz rozwój infrastruktury na poziomie miejskim. W tym kontekście decyzja o nadaniu Gdyni ustroju miejskiego była nie tylko symboliczna, ale po prostu konieczna.

Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 10 lutego 1926 roku

W latach dwudziestych XX wieku tworzenie nowych gmin miejskich, zmiany granic gmin, odbieranie, a przede wszystkim nadawanie praw miejskich gminom wiejskim leżało w wyłącznych kompetencjach Rady Ministrów Rzeczypospolitej Polskiej[7]. Co za tym idzie, również w przypadku Gdyni decyzja o nadaniu ustroju miejskiego była decyzją rządową, podjętą na najwyższym szczeblu administracji państwowej. Rozporządzenie, które przesądziło o jej przyszłości, podpisane przez Prezesa Rady Ministrów Aleksandra Skrzyńskiego oraz Ministra Spraw Wewnętrznych Władysława Raczkiewicza, nosiło tytuł: „Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 10 lutego 1926 r. o zezwoleniu gminie wiejskiej Gdynia w powiecie wejherowskim w województwie pomorskiem na przyjęcie ustroju według pruskiej ordynacji miejskiej dla sześciu wschodnich prowincyj z dnia 30 maja 1853 r.”. Ten krótki dokument – składający się z zaledwie trzech paragrafów – miał ogromne znaczenie dla dalszego funkcjonowania Gdyni.

W pierwszym paragrafie czytamy:

Gminie wiejskiej Gdynia w powiecie wejherowskim w województwie pomorskiem zezwala się na przyjęcie ustroju pruskiej ordynacji miejskiej dla sześciu wschodnich prowincyj z dnia 30 maja 1853 r.[8]

Powyższe sformułowanie ma kluczowe znaczenie dla zrozumienia całego procesu, ponieważ nie odnosi się do „nadania praw miejskich” w sensie stworzenia nowego ustroju, lecz do zezwolenia na przyjęcie istniejącego modelu miejskiego, obowiązującego wcześniej w zaborze pruskim. Było to rozwiązanie typowe dla Pomorza, gdzie taki system funkcjonował do 1920 roku. Dlaczego jednak zdecydowano się na zastosowanie pruskiej ordynacji miejskiej? Przede wszystkim ordynacja z 1853 roku regulowała ustrój miast w sześciu wschodnich prowincjach państwa pruskiego i była dobrze znana lokalnym urzędnikom, jak i mieszkańcom, również w Gdyni. Określała ona zasady wyborów, zakres kompetencji poszczególnych organów oraz sposób podejmowania decyzji, co pozwalało na szybkie przekształcenie Gdyni w gminę miejską bez konieczności tworzenia nowych regulacji. Ordynacja ta obowiązywała na Pomorzu aż do początku lat trzydziestych XX wieku. Wybór tego modelu był więc pragmatyczny, zgodny z polityką państwa i pozwalał na podjęcie działań szybkich, praktycznych i zgodnych z lokalną tradycją administracyjną[9].

Paragraf drugi rozporządzenia wskazywał organ odpowiedzialny za jego wykonanie:

Wykonanie niniejszego rozporządzenia powierza się Ministrowi Spraw Wewnętrznych[10].

Była to standardowa formuła, choć w tym przypadku szczególnie istotna, ponieważ Ministerstwo Spraw Wewnętrznych (MSW) było w latach dwudziestych XX wieku kluczowym organem odpowiedzialnym za nadzór nad samorządem terytorialnym.

W paragrafie trzecim znalazło się zdanie, które przesądziło o różnicy między datą decyzji a datą wejścia w życie:

Rozporządzenie niniejsze wchodzi w życie z dniem ogłoszenia[11].

W II Rzeczypospolitej obowiązywała zasada, zgodnie z którą akt prawny zaczynał obowiązywać dopiero po ogłoszeniu go w Dzienniku Ustaw. Zasada promulgacji miała zapewniać przejrzystość i jednolitość systemu prawnego oraz powszechny dostęp obywateli do treści aktów prawnych, a jej istota zamykała się w łacińskiej maksymie lex non promulgata non obligat – „prawo nieogłoszone nie obowiązuje”. Innymi słowy, bez publikacji w Dzienniku Ustaw żaden akt nie miał mocy prawnej.

W konsekwencji 10 lutego 1926 roku był dniem, w którym państwo polskie – decyzją Rady Ministrów – formalnie uznało, że Gdynia powinna stać się miastem. Był to moment o znaczeniu politycznym, administracyjnym i symbolicznym. Jednak samo podpisanie dokumentu nie nadawało mu mocy obowiązującej i nie oznaczało jeszcze, że Gdynia stała się miastem w sensie prawnym. Data 10 lutego jest więc wyłącznie dniem podpisania aktu decyzji o zmianie ustroju Gdyni, sformalizowania jej i rozpoczęcia procesu jej publikacji. Przez kolejne tygodnie – aż do momentu publikacji aktu w Dzienniku Ustaw – formalnie pozostała gminą wiejską.

Dziennik Ustaw nr 21 z 4 marca 1926 roku nr 21, strona 1, pozycja 127 – „Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 10 lutego 1926 r. o zezwoleniu gminie wiejskiej Gdynia w powiecie wejherowskim w województwie pomorskiem na przyjęcie ustroju według pruskiej ordynacji miejskiej dla sześciu wschodnich prowincyj z dnia 30 maja 1853 r.”, 04.03.1926 (ze zbiorów strony dziennikustaw.gov.pl)

Publikacja Rozporządzenia w Dzienniku Ustaw z dnia 4 marca 1926 roku

Aby lepiej zrozumieć, dlaczego Gdynia nie stała się miastem już 10 lutego 1926 roku, trzeba przyjrzeć się bliżej mechanizmowi promulgacji prawa w II Rzeczypospolitej. Dziennik Ustaw był wówczas jedynym oficjalnym spisem powszechnie obowiązujących aktów normatywnych i nie ukazywał się codziennie. Częstotliwość jego wydawania zależała przede wszystkim od liczby aktów oczekujących na ogłoszenie. Proces publikacji aktu prawnego – od momentu jego podpisania do publikacji – obejmował kilka etapów: przygotowanie dokumentu do druku, skład i korektę tekstu, ustalenie kolejności publikacji, a następnie druk i dystrybucję. Na tempo publikacji wpływała również kolejność wpływu aktów i aktualne obciążenie drukarni państwowej. W praktyce kilkanaście, a nawet kilkadziesiąt dni oczekiwania na wejście aktu w życie było powszechnie przyjętą normą. Za datę początku obowiązywania danego rozporządzenia uznawano dzień jego ogłoszenia w Dzienniku Ustaw[12]. Gdynia nie była w tej sytuacji wyjątkiem – funkcjonowała w ramach systemu, który działał według jasno określonych zasad[13].

Rozporządzenie dotyczące uzyskania praw miejskich przez Gdynię zostało ogłoszone w pierwszym Dzienniku Ustaw, który pojawił się po wydaniu rozporządzenia Rady Ministrów. Był to opublikowany 4 marca 1926 roku Dziennik Ustaw nr 21 z 1926 roku. Dopiero tego dnia Gdynia stała się gminą miejską w sensie prawnym (de iure). Różnica 22 dni między 10 lutego a 4 marca nie wynikała zatem z celowego działania – opóźnienia czy zaniedbania – lecz z realiów pracy administracji państwowej.

Reprodukcja obwieszczenia (aktu nadania) o nadaniu praw miejskich Gdyni wydana przez Wojewodę Pomorskiego Stanisława Wachowiaka, fot. Gerard Waleszkowski, wyd. Wojewoda Pomorski w Toruniu, 26.04.1926 (ze zbiorów prywatnych)[14]

Kolejną ważną, choć z pewnością zapomnianą datą w historii uzyskania statusu miasta przez Gdynię jest dzień 26 kwietnia 1926 roku. To wtedy oficjalnie zakończył się proces faktycznego (de facto) wejścia w życie aktu prawnego, potwierdzony przez Wojewodę Pomorskiego Stanisława Wachowiaka w wydanym przez niego tego dnia obwieszczeniu (akcie nadania):

W wykonaniu zarządzenia Pana Ministra Spraw Wewnętrznych Władysława Raczkiewicza wszem wobec i każdemu z osobna, komu o tem wiedzieć należy, niniejszym oznajmiam, że Rada Ministrów Rzeczypospolitej Polskiej pod przewodnictwem prezesa Rady Ministrów Dr. Aleksandra Skrzyńskiego, kierując się pragnieniem przyśpieszenia rozwoju Gdyni jako portu polskiego, rozporządzeniem Swem z Dnia Dziesiątego Lutego Tysiąc dziewięćset dwudziestego szóstego roku, ogłoszonem w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej Nr 21 poz. 127, postanawia wynieść gminę wiejską Gdynia w powiecie wejherowskim w Województwie Pomorskiem do godności miasta i przypuścić do wszelkich praw miastom przysługującym na zasadzie Ordynacji Miejskiej.

W Toruniu, dnia dwudziestego szóstego kwietnia Tysiąc dziewięćset dwudziestego szóstego roku.
Wojewoda Pomorski
St. Wachowiak[15]

Choć w rozporządzeniu Rady Ministrów nie wspomniano wprost o wojewodzie pomorskim, to w praktyce właśnie on był organem administracji państwowej odpowiedzialnym za wdrożenie decyzji rządu na szczeblu lokalnym. Wojewoda nie ogłaszał prawa, lecz stwierdzał fakt, że prawo weszło w życie[16]. Czas między 4 marca a 26 kwietnia przeznaczony był na konkretne czynności administracyjne pozostające w jego kompetencjach. Po otrzymaniu oficjalnego egzemplarza Dziennika Ustaw wojewoda musiał określić skutki prawne aktu podpisanego przez Radę Ministrów, w tym między innymi ustalić, jakie urzędy gminy wiejskiej ulegają likwidacji i jakie kompetencje przechodzą na nowe organy miejskie, przygotować instrukcje dla władz gminy i starosty powiatowego, a także określić tryb wyboru władz miejskich, w tym wskazać organ tymczasowo zarządzający miastem.

Wypełniając ten obowiązek, Stanisław Wachowiak powołał z dniem 10 kwietnia 1926 roku Augustyna Krauze na urząd komisarycznego burmistrza Gdyni. Postawiono przed nim zadania zorganizowania administracji miejskiej, a przede wszystkim przygotowania wyborów do Rady Miasta[17]. Równie istotną kwestią, którą musiał uregulować wojewoda, było ustalenie granic nowo powstałego miasta, ponieważ rządowe rozporządzenie tego nie określało. Pomorski Urząd Wojewódzki, we współpracy z geodetami, przygotował w tym czasie mapy dokładnie wyznaczające przebieg granic Gdyni z sąsiednimi gminami.

Mapa topograficzna Gdyni i okolicznych miejscowości w okresie uzyskania przez nią praw miejskich w skali 1:25000, 1925-1926 (ze zbiorów Muzeum Miasta Gdyni, sygn. MMG/HM/I/431)

Co Gdynia zyskała, stając się miastem?

Nadanie Gdyni praw miejskich – a właściwie zezwolenie na przyjęcie ustroju miejskiego – było czymś więcej niż formalnością administracyjną. Było wydarzeniem, które zmieniło sposób funkcjonowania miejscowości, jej strukturę społeczną, możliwości inwestycyjne i pozycję w regionie. Gmina wiejska, nawet tak dynamicznie rozwijająca się jak Gdynia, miała ograniczone kompetencje, a co za tym idzie – możliwości. Nie mogła prowadzić inwestycji na skalę, której wymagał budujący się port ani planować przestrzeni w sposób odpowiadający potrzebom szybko wzrastającej liczby mieszkańców. Nadanie Gdyni ustroju miejskiego stało się zatem warunkiem koniecznym jej dalszego rozwoju. Choć data podjęcia decyzji – 10 lutego – była symboliczna, można przypuszczać, że już wówczas była dla wielu mieszkańców szczególnie istotna, ponieważ właśnie wtedy zaczęto mówić o Gdyni jako o przyszłym mieście, a w prasie i radiu zaczęły pojawiać się pierwsze informacje na ten temat. Dopiero jednak wejście w życie rozporządzenia 4 marca przyniosło realne skutki.

Od 4 marca 1926 roku – choć poszczególne zmiany wdrażano stopniowo, a cały proces formalnie zakończył się 26 kwietnia – Gdynia przestała być gminą wiejską i uzyskała status gminy miejskiej[18]. W konsekwencji powołano magistrat, komisarycznego burmistrza i tymczasową Radę Miejską. Z perspektywy planów, jakie wiązano z Gdynią, najważniejsze okazały się nowe możliwości budżetowe, znacznie większe niż w przypadku gminy wiejskiej, zwłaszcza w zakresie źródeł dochodów. Miasto mogło odtąd w pełni samodzielnie nakładać podatki lokalne, zaciągać kredyty i pozyskiwać środki z budżetu państwa, uzyskując pełną zdolność do prowadzenia inwestycji miejskich, organizacji usług publicznych, takich jak służby bezpieczeństwa i zdrowia, instytucje kultury czy szkoły, zapewnienia sprawnego funkcjonowania usług komunalnych (m.in. wywozu śmieci z miasta i portu) oraz planowania przestrzennego na dużą skalę. Niemal niezwłocznie rozpoczęto rozbudowę infrastruktury niezbędnej dla funkcjonowania miasta, jak i dynamicznie rozbudowującego się portu, którego działanie wymagało ścisłej współpracy Biura Budowy Portu z władzami miejskimi.

W kolejnych latach powstała nowa siatka ulic, rozbudowano wodociągi i kanalizację, a także uruchomiono sieć elektryczną. Wkrótce po 1926 roku rozpoczęto również prace nad stworzeniem planu urbanistycznego miasta. W następnych latach powstały nowe projekty, które ukształtowały nowoczesną Gdynię, choć nie wszystkie zostały zrealizowane, ich wpływ na rozwój miasta był fundamentalny. Ustrój miejski stworzył ramy prawne, które umożliwiły rozwój urbanistyczny na niespotykaną wcześniej skalę, z uwzględnieniem potrzeb rozwijającego się portu[19]. Choć nie wszystkie inwestycje udało się zrealizować od razu, w latach trzydziestych XX wieku Gdynia stała się jednym z najważniejszych ośrodków nowoczesnej urbanistyki w Polsce. Nazywana była „białym miastem”, mogła poszczycić się wyjątkowymi modernistycznymi kamienicami, imponującymi budynkami użyteczności publicznej oraz nowoczesnymi osiedlami mieszkaniowymi. Wszystkie te zmiany nie byłyby możliwe, gdyby we właściwym momencie nie podjęto decyzji o nadaniu Gdyni impulsu do rozwoju, jakim było uzyskanie przez nią praw miejskich.

dr Dawid Gajos

Bibliografia:

– Ł. Balcer, Ustrój administracyjny Gdyni w latach 1920-1939, [w:] „Rocznik Gdyński” nr 5, 1984, nr 5,

– M. Grześ, Haller Józef (1873 – 1960), Gdynia.pl, https://www.gdynia.pl/o-gdyni/honorowi-obywatele-gdyni,2620/haller-jozef-1873-1960,380168 [dostęp: 14.01.2026],

– M. Jędrzejczak, Wejście w życie a obowiązywanie aktu prawnego, „Zeszyt Studencki Kół Naukowych Wydziału Prawa i Administracji UAM”, Poznań 2012, nr 2,

– M. Kłodziński, Gdynia. Perła II Rzeczypospolitej, Ekspozycja historyczna Biura Programu „Niepodległa” oraz Muzeum Marynarki Wojennej w Gdyni, 2021,

– A. Kuncewicz, Plan zabudowania m. Gdyni, [w:] „Biuletyn Urbanistyczny”, rok I nr I, styczeń 1933, Biblioteka Główna Politechniki Warszawskiej, https://bcpw.bg.pw.edu.pl/dlibra/publication/8974/edition/8532?language=pl [dostęp: 14.01.2026],

– D. Małszycki, Augustyn Krauze – pierwszy burmistrz miasta Gdynia, Muzeum Miasta Gdyni, https://muzeumgdynia.pl/2023/02/augustyn-krauze-pierwszy-burmistrz-miasta-gdynia/ [dostęp: 14.01.2026],

– S. Olszewski, Ordynacja dla gmin wiejskich z 3-go lipca 1891 roku i ustawy dodatkowe, Katowice 1927,

– Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 30 grudnia 1925 r. o przyłączeniu gminy Oksywie do gminy Gdynia, Dziennik Ustaw 1926 nr 1 poz. 7, Internetowy System Aktów Prawnych, https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19260010007 [dostęp: 14.01.2026],

– Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 10 lutego 1926 r. o zezwoleniu gminie wiejskiej Gdynia w powiecie wejherowskim w województwie pomorskiem na przyjęcie ustroju według pruskiej ordynacji miejskiej dla sześciu wschodnich prowincyj z dnia 30 maja 1853 r., Dziennik Ustaw 1926 nr 21 poz. 127, Internetowy System Aktów Prawnych, https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19260210127 [dostęp: 14.01.2026],

– Ustawa z dnia 23 czerwca 1921 r. o wprowadzeniu dekretów, ustaw sejmowych i rozporządzeń Rządu oraz o dalszem uzgodnieniu ustawodawstwa na obszarze b. dzielnicy pruskiej, Dziennik Ustaw 1921 nr 75 poz. 511, Internetowy System Aktów Prawnych, https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19210750511 [dostęp: 14.01.2026],

– Ustawa z dnia 23 września 1922 r. o budowie portu w Gdyni, Dziennik Ustaw 1922 nr 90 poz. 824, Internetowy System Aktów Prawnych, https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19220900824 [dostęp: 14.01.2026],

– S. Wachowiak, Obwieszczenie o nadaniu praw miejskich Gdyni, wyd. Wojewoda Pomorski w Toruniu, 26.04.1926 r.

---

[1] M. Grześ, Haller Józef (1873 – 1960), Gdynia.pl, https://www.gdynia.pl/o-gdyni/honorowi-obywatele-gdyni,2620/haller-jozef-1873-1960,380168 [dostęp: 14.01.2026].

[2] Więcej patrz: S. Olszewski, Ordynacja dla gmin wiejskich z 3-go lipca 1891 roku i ustawy dodatkowe, Katowice 1927; Ustawa z dnia 23 czerwca 1921 r. o wprowadzeniu dekretów, ustaw sejmowych i rozporządzeń Rządu oraz o dalszem uzgodnieniu ustawodawstwa na obszarze b. dzielnicy pruskiej, Dziennik Ustaw 1921 nr 75 poz. 511, Internetowy System Aktów Prawnych, https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19210750511 [dostęp: 14.01.2026].

[3] Ł. Balcer, Ustrój administracyjny Gdyni w latach 1920-1939, [w:] „Rocznik Gdyński” 1984, nr 5, s. 34-35.

[4] Ustawa z dnia 23 września 1922 r. o budowie portu w Gdyni, Dziennik Ustaw 1922 nr 90 poz. 824, Internetowy System Aktów Prawnych, https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19220900824 [dostęp: 14.01.2026].

[5] Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 30 grudnia 1925 r. o przyłączeniu gminy Oksywie do gminy Gdynia, Dziennik Ustaw 1926 nr 1 poz. 7, Internetowy System Aktów Prawnych, https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19260010007 [dostęp: 14.01.2026]; Ł. Balcer, Ustrój administracyjny Gdyni…, s. 36.

[6] W czerwcu 1939 roku w Gdyni mieszkało ponad 127 000 osób.; M. Kłodziński, Gdynia. Perła II Rzeczypospolitej, Ekspozycja historyczna Biura Programu „Niepodległa” oraz Muzeum Marynarki Wojennej w Gdyni, 2021; A. Kuncewicz, Plan zabudowania m. Gdyni, [w:] „Biuletyn Urbanistyczny”, rok I nr I, styczeń 1933, Biblioteka Główna Politechniki Warszawskiej, s. 4-5, https://bcpw.bg.pw.edu.pl/dlibra/publication/8974/edition/8532?language=pl [dostęp: 14.01.2026].

[7] Ustawa z dnia 23 czerwca 1921 r. o wprowadzeniu dekretów…

[8] Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 10 lutego 1926 r. o zezwoleniu gminie wiejskiej Gdynia w powiecie wejherowskim w województwie pomorskiem na przyjęcie ustroju według pruskiej ordynacji miejskiej dla sześciu wschodnich prowincyj z dnia 30 maja 1853 r., Dziennik Ustaw 1926 nr 21 poz. 127, Internetowy System Aktów Prawnych, https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19260210127 [dostęp: 14.01.2026].

[9] Teoretycznie w tym przypadku możliwe było zastosowanie również polskiej ustawy o samorządzie miejskim z 1919 roku, jednak ta ustawa była stosowana głównie na terenach byłego zaboru rosyjskiego i austriackiego, a jej wdrożenie na Pomorzu wymagałoby głębokiej reorganizacji administracyjnej oraz szkoleń lokalnych urzędników, którzy nie mieli doświadczenia w pracy z tym systemem administracyjnym.

[10] Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 10 lutego 1926 r. o zezwoleniu gminie wiejskiej Gdynia…

[11] Tamże.

[12] M. Jędrzejczak, Wejście w życie a obowiązywanie aktu prawnego, „Zeszyt Studencki Kół Naukowych Wydziału Prawa i Administracji UAM”, Poznań 2012, nr 2, s. 69.

[13] Kolejność publikacji w Dzienniku Ustaw jednak nie zawsze była chronologiczna. Czasem dokumenty podpisane później ukazywały się wcześniej, jeśli miały wyższy priorytet, były krótsze i łatwiejsze do składu, dotyczyły spraw pilnych lub po prostu zostały przygotowane do druku szybciej.

[14] W zbiorach Muzeum Miasta Gdyni znajduje się jedynie czarno-biała kopia obwieszczenia (aktu nadania) wydanego przez wojewodę Stanisława Wachowiaka. Oryginał dokumentu niestety zaginął, prawdopodobnie w czasie II wojny światowej. Koloryzacja kopii dokumentu załączona do artykułu została przez nieznanego autora, a samo odwzorowanie kolorów może nieznacznie odbiegać od oryginału.

[15] S. Wachowiak, Obwieszczenie o nadaniu praw miejskich Gdyni, wyd. Wojewoda Pomorski w Toruniu, 26.04.1926 r.

[16] Obwieszczenie wojewody było zatem aktem wykonawczym, a nie prawotwórczym.

[17] Wybory do Rady Miejskiej Gdyni odbyły się 14 listopada 1926 roku, zaś w grudniu nowa Rada wybrała Augustyna Krauze na burmistrza miasta Gdyni.; D. Małszycki, Augustyn Krauze – pierwszy burmistrz miasta Gdynia, Muzeum Miasta Gdyni, https://muzeumgdynia.pl/2023/02/augustyn-krauze-pierwszy-burmistrz-miasta-gdynia/ [dostęp: 14.01.2026].

[18] W praktyce jednak pewne elementy budowania administracji miejskiej były wdrażane również po 26 kwietnia 1926 roku.

[19] A. Kuncewicz, Plan zabudowania m. Gdyni…, https://bcpw.bg.pw.edu.pl/dlibra/publication/8974/edition/8532?language=pl [dostęp: 14.01.2026].