
Wystawa „Alicja Wyszogrodzka. Polskie Projekty Polscy Projektanci” prezentowana w latach 2025-2026 w Muzeum Miasta Gdyni, 2025, fot. B. Kociumbas-Kos
Zostałam zaproszona do współtworzenia jubileuszowej, dziesiątej wystawy z cyklu Polskie Projekty Polscy Projektanci w trakcie prac nad inną muzealną ekspozycją – wystawą historyczno-sensoryczną W Gdyni nie pada. Konsultowałam wtedy z jej kuratorką Małgorzatą Bujak kwestie dotyczące angażowania zmysłów w umieszczanych tam instalacjach. Starałyśmy się spojrzeć na nie świeżym okiem, posiłkowałyśmy się najnowszymi badaniami, ale chciałyśmy uniknąć pozornie atrakcyjnych pułapek. Miałyśmy dobre przeczucie – mimo nietypowej jak na muzeum formy, wystawa cieszyła się frekwencyjnym sukcesem, a wiele z odwiedzających nas rodzin zdecydowało się kilkukrotnie powtórzyć wizytę, by pogłębić sensoryczne doświadczenia. W Gdyni nie pada skupiała się jednak na najmłodszych odbiorcach, a mnie marzyło się zbudowanie wystawy dostępnej sensorycznie, skierowanej głównie do osób dorosłych. Tych, którzy rzadziej koncentrują się na swoich zmysłach, a już na pewno nie mają w zwyczaju dotykać wszystkiego dookoła. Czy jednak jest to tak niezbędne? Czy dotychczasowe rozwiązania w muzeach nie były wystarczające? Czy angażowanie zmysłów innych niż wzrok i słuch podczas zwiedzania wystawy ma sens, a może jest jedynie krótkotrwałą modą? Być może, jeśli za krótkotrwały okres uznamy tysiąclecia.
Świat, który nas otacza odbieramy dzięki zmysłom, a próby ich klasyfikacji podejmowano już w czasach antycznych. Pierwsze systematyczne opisy na ten temat możemy znaleźć w pracach starożytnych greckich filozofów. O tym, że percepcja zmysłowa stanowi podstawę poznania, przekonywał już żyjący w IV w. p.n.e. Arystoteles. W swojej pracy De Anima (O duszy[1]) przedstawił pięć podstawowych zmysłów: wzrok, słuch, smak, dotyk i węch. Jego analizy miały duży wpływ na późniejsze myślenie o percepcji, a opisana przez niego klasyfikacja stała się podstawą wiedzy o zmysłach przez następne tysiąclecia. Do dziś we wszelkich podręcznikach szkolnych znajdziemy informację o pięciu sposobach na odczuwanie świata, a mityczny szósty zmysł wyobrażamy sobie jako coś tajemniczego i nadprzyrodzonego niczym zdolności chłopca w hicie filmowym z Brucem Willisem[2].
Najnowsze ustalenia z dziedziny neuronauk podają w wątpliwość funkcjonujący przez wieki podział na pięć zmysłów. Okazuje się, że nie oddaje on w pełni złożoności ludzkiego doświadczania sensorycznego. Na przykład Jean Ayres (1920–1988), amerykańska terapeutka zajęciowa, pionierka w dziedzinie integracji sensorycznej, stosowała podział na siedem zmysłów. Poza tymi znanymi już od czasów antycznych, opisała zmysł przedsionkowy i zmysł proprioceptywny[3]. Pierwszy z nich Ayres definiowała jako związany z równowagą i grawitacją. Układ przedsionkowy to złożony system sensoryczny, który odpowiada za utrzymanie równowagi i orientację w przestrzeni. Działa głównie dzięki narządom umieszczonym w uchu wewnętrznym. Natomiast zmysł proprioceptywny (tzw. czucie głębokie) związany jest z ruchem i pozycją ciała. Odbiera bodźce z mięśni, ścięgien, stawów, dzięki czemu wiemy jak ułożone jest nasze ciało bez patrzenia na nie. Określa się go jako zmysł orientacji ułożenia własnego ciała.
Wyodrębnienie zmysłu przedsionkowego i proprioceptywnego pozwoliło na lepsze zrozumienie kwestii postrzegania przestrzeni przez ludzkie ciało oraz rozwoju motoryki i koordynacji. Podział na siedem zmysłów nie oddaje jednak ich złożoności, współcześni badacze skłaniają się do bardziej rozbudowanej klasyfikacji, która może różnić się w zależności od podejścia i kontekstu.

Wystawa „Alicja Wyszogrodzka. Polskie Projekty Polscy Projektanci” prezentowana w latach 2025-2026 w Muzeum Miasta Gdyni, 2025, fot. B. Kociumbas-Kos
Niezależnie od stanu dzisiejszych badań, nie ma żadnych wątpliwości, że otaczający nas świat odbieramy dzięki zmysłom. Każdy z nich jest równie ważny w rozwoju i życiu człowieka. Są co prawda takie, bez których jesteśmy w stanie funkcjonować, ale część z nich jest niezbędna do życia. Wyróżniamy trzy zmysły bazowe, które rozwijają się intensywnie już w życiu płodowym człowieka. Są one niezbędne do dalszego rozwoju, nauki i doświadczania świata. Mowa o dotyku i mniej znanych zmysłach przedsionkowym i proprioceptywnym. Cytując Jean Ayres: „Układ przedsionkowy, dotykowy i proprioceptywny dostarczają najbardziej fundamentalnych informacji o świecie. Te trzy zmysły nadają znaczenie temu, co jest widziane, kojarząc bodźce wzrokowe z tym, czego doświadczamy w ruchu i przez dotyk. Wzrok pomaga jedynie nadać znaczenie temu, co słyszymy, a słuch – temu, co widzimy”[4]. Zmysły bazowe współdziałają ze sobą i są fundamentem dla rozwoju poznawczego, społecznego i emocjonalnego. Czy jesteśmy w stanie wyobrazić sobie życie bez chociażby jednego z nich?
Badania nad procesami uczenia się pokazują, że najskuteczniej poznajemy i najlepiej zapamiętujemy, gdy doświadczamy wiedzy wielozmysłowo, a szczególną rolę w tym procesie odgrywają właśnie zmysł dotyku oraz zmysły ruchu. Zatem, najlepsze efekty daje nauka przez działanie. Instruktorka terapii zajęciowej Violet F. Maas pisze: „Na przestrzeni całego życia, od wczesnego dzieciństwa po dorosłość, potrzeba dotykania przedmiotów i przyjemność czerpana z manipulowania nimi i używania ich w pracy odgrywa istotną rolę w kształtowanie koordynacji rąk i sprawności manualnej. Ucząc się wykonywania różnych czynności za pomocą rąk i ciała, rozwijamy i spajamy percepcję wzrokową i słuchową, działanie zmysłu równowagi i narządu przedsionkowego oraz czucie głębokie. Aby mózg pozostał aktywny, a umysł pracował w sposób uporządkowany, konieczny jest stały napływ bodźców dotykowych przez całe życie”[5].
Od stuleci najbardziej eksploatowanym ze zmysłów zwiedzających muzea jest wzrok. Sposób udostępniania eksponatów w swej klasycznej formie poprzez wieszanie obrazów czy umieszczanie rzeźb na postumentach ma bardzo długą tradycję. Łączy się to bezpośrednio z faktem, że wzrok – jako główne narzędzie poznania – funkcjonuje w zasadzie od starożytności. Niezależnie, czy mamy więc do czynienia z muzeum sztuk pięknych, historii czy techniki, wystawy przede wszystkim oglądamy. Oglądamy prace malarskie, fotografie, mapy, przyglądamy się zamkniętym w gablotach obiektom kultury materialnej.
Czytamy teksty kuratorskie, studiujemy opisy, zagłębiamy się w pełne technik, nazwisk i dat podpisy pod muzealiami. Wzrokiem obejmujemy nie tylko muzealne obiekty, ale i całą przestrzeń ekspozycji, kolory ścian czy piktogramy wskazujące kierunek zwiedzania. Patrząc, poznajemy szczególne cechy danego przedmiotu: jego kolor, kształt, fakturę. Doznania wzrokowe wpływają na nasze interpretacje i odczucia.

Wystawa „Alicja Wyszogrodzka. Polskie Projekty Polscy Projektanci” prezentowana w latach 2025-2026 w Muzeum Miasta Gdyni, 2025, fot. B. Kociumbas-Kos
W latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XX wieku, wraz z rozwojem technologicznym, w przestrzeniach wystawienniczych pojawiły się nagrania wideo i różnego rodzaju dźwięki. Nowinki technologiczne umożliwiły artystom eksperymentowanie z nowymi formami wyrazu, a odbiorcom dały możliwość otwarcia się na nieznane dotąd sposoby obcowania ze sztuką. W kolejnych dekadach multimedia stawały się coraz bardziej popularne, a błyskawiczny postęp technologiczny na przełomie milenium skutkował boomem technologii cyfrowej i coraz szerszym dostępem do internetu. Do gry śmiało wkroczyły zupełnie nowe możliwości kreacji, a zaangażowanie zmysłu wzroku osiągnęło wyższy poziom.
Wystawy muzealne opanowała moda na ekrany: monitory, panele, tablety. Chociaż interaktywne tablice nazywa się ekranami dotykowymi, w rzeczywistości skupiają się one przede wszystkim na zmyśle wzroku. Pojęcie nowoczesności ekspozycji wciąż jest tożsame ze stosowaniem na nich licznych multimediów. Wykorzystanie elektroniki jako uzupełnienie narracji czy rozszerzenie tematu jest oczywiście bardzo przydatne, jednak nadmierna liczba podobnych rozwiązań tworzy barierę oddzielającą odbiorcę od autentycznego obiektu. Mogliśmy to wyraźnie zaobserwować podczas pandemicznego lockdownu – chociaż muzea licznie oferowały wygodne dla widza oprowadzania online czy wirtualne spacery po wystawach, mniejsza immersyjność dawała się we znaki. Ekran nie mógł w pełni oddać klimatu czy atmosfery miejsca, a doświadczenie estetyczne było znacznie ograniczone.
Czy to wszystko oznacza, że zmysł wzroku po wizycie na muzealnej wystawie jest przeciążony? Zdecydowanie tak! O hegemonii wzroku w świecie sztuki i okulocentryzmie naszej kultury pisze fiński architekt Juhani Pallasmaa, jeden z prekursorów multisensorycznego zwrotu w projektowaniu: „Nie ma wątpliwości co do tego, że nasza technologiczna kultura w jeszcze większym stopniu uporządkowała i oddzieliła od siebie zmysły. Wzrok i słuch są teraz uprzywilejowanymi zmysłami, podczas gdy pozostałe trzy są uważane za archaiczne sensoryczne pozostałości pełniące wyłącznie prywatne funkcje, osłabiane zazwyczaj przez kodeks kulturowy”[6].
Oczywiste jest, że włączanie multimediów w przestrzeń wystawienniczą daje ogrom nowych możliwości. W projektowaniu wystaw należy jednak pamiętać o unikaniu wszechobecnego umieszczania ekranów. Podobne działania prowadzą do przekazywania odbiorcy nadmiaru bodźców: wzrok staje się wyizolowanym, niejako uprzywilejowanym zmysłem. Prowadzi to do ograniczenia, a nawet wyparcia innych zmysłów w procesie poznawania. „Wzrok jest jedynym zmysłem, który jest w stanie nadążyć za zdumiewającym wzrostem prędkości stechnologizowanego świata. Świat oka zmusza nas jednak do tego, byśmy żyli coraz częściej w nieustannym «teraz», spłaszczonym za sprawą prędkości i symultaniczności”[7] – pisze Pallasmaa.
Korzystając z wniosków wyżej wymienionych specjalistów, wspólnie z dwójką pozostałych kuratorów – Weroniką Mojską i Cezarym Lisowskim, zdecydowaliśmy się na maksymalne ograniczenie multimediów na wystawie Alicja Wyszogrodzka. Polskie Projekty Polscy Projektanci prezentowanej w Muzeum Miasta Gdyni w okresie 27.07.2025-22.02.2026. Założyliśmy, że ekspozycja powinna być w większości analogowa, tak aby nie prowadziła do przestymulowania odbiorców. Do tego zależało nam na tym, by odwiedzający mogli skupić się przede wszystkim na oryginalnych, autentycznych obiektach, mając możliwość ich głębszego, „namacalnego” poznania, a nie by uciekali do świata cyfrowych miraży. Wyjątkiem był filmowy wywiad z artystką, jednak ten znajduje się w wydzielonej części sali.
Zresztą, ruchome obrazy są zupełnie zbędne w zestawieniu z tkaninami projektu Alicji Wyszogrodzkiej. Prace artystki zdecydowanie przyciągają wzrok: modne, wyraziste kolory, wzory pełne kontrastów i mocnych geometrycznych kształtów. To prawdziwa uczta dla oka i stymulacja zmysłów. Aby uniknąć przeciążania zdolności percepcyjnych odbiorców, skupiliśmy się na odpowiednim dobraniu liczby prezentowanych obiektów do przestrzeni wystawy. Zabieg ten miał też pomóc odpowiednio „wybrzmieć” pracom, a odbiorcom dać czas na wnikliwe przyjrzenie się zarówno małym, pełnym detali formom, jak i tym wielkoformatowym, zajmującym znaczną powierzchnię ścian. Nie bez znaczenia było również dobranie odpowiedniego oświetlenia. Tam, gdzie było to możliwe, korzystaliśmy z naturalnego światła, docierającego z mierzących po kilka metrów okien, a w zaciemnionej części próbowaliśmy naśladować naturę, korzystając z żarówek dających neutralne, ciepłe światło, które jest przyjazne dla zmysłu wzroku.
Jestem przekonana, że każda osoba, która chociaż raz w życiu odwiedziła muzeum, miała do czynienia z tabliczką, na której dosadnie zostało przekazane polecenie „NIE DOTYKAĆ”. Oczywiście, podobne nakazy mają swoje uzasadnienie. Często kruche, delikatne i wiekowe eksponaty nie wytrzymałyby pod naciskiem dziesiątek palców dziennie. Jednak w ostatnich latach w muzealnictwie bariery „dotykowe” dosłownie zostały przekroczone, a nawet częściowo zniesione. Wystawy się już nie tylko ogląda. Muzealnicy coraz częściej zachęcają do angażowania u odbiorców najbardziej pierwotnego sposobu poznania – dotyku. Chociaż niektórych zakazów nie da się pominąć ze względu na bezpieczeństwo prezentowanych obiektów (a czasem i samych odwiedzających!), współczesne technologie pozwalają na projektowanie przestrzeni wystawienniczej tak, aby wzrok i dotyk mogły się wzajemnie dopełniać. Podczas czytania Oczu skóry wspomnianego kilkukrotnie Pallasmy, w pamięci zapadło mi sformułowanie „Nawet oko dotyka”. Ta myśl została rozwinięta w dalszej części książki: „Oczy pragną współpracować z pozostałymi zmysłami. Wszystkie zmysły z wzrokiem włącznie, mogą być postrzegane jako przedłużenia zmysłu dotyku. […] Nawet oko dotyka; spojrzenie implikuje nieświadomy dotyk, cielesne naśladownictwo i identyfikację”[8].

Wystawa „Alicja Wyszogrodzka. Polskie Projekty Polscy Projektanci” prezentowana w latach 2025-2026 w Muzeum Miasta Gdyni, 2025, fot. B. Kociumbas-Kos
Zaprojektowane przez Alicję Wyszogrodzką tkaniny aż chce się dotknąć. Większość z nich została zresztą stworzona z myślą o codziennym użytkowaniu – niezbędne do praktycznego funkcjonowania tekstylia jednocześnie są żywą i radosną ozdobą wnętrz. Obrusy, zasłony, pościele czy dywany są przecież stale „w użyciu”. Tak samo jak tkaniny odzieżowe, będące w bliskim kontakcie z ciałem. Problem w tym, że na wystawie prezentujemy unikatowe projekty artystki. Część z nich to oryginalne, kilkudziesięcioletnie obiekty. Nie chcąc ograniczać odwiedzającym możliwości głębokiego poznania dzieł Alicji Wyszogrodzkiej, zdecydowaliśmy się na produkcję ich kopii, drukowanych na różnych rodzajach materiałów: bawełnie, lnie czy jedwabiu. Pozwoliło to na zróżnicowanie doznań dotykowych i doświadczenie różnic w strukturze, fakturze, temperaturze, miękkości, ciężarze. Pierwotny, bezpośredni kontakt z dziełem – przesuwanie opuszków palców po tkaninie – dawał odwiedzającym możliwość zrozumienia projektantki i podejmowanych przez nią decyzji technologicznych.
Pobudzanie zmysłów na wystawie nie kończy się jednak na dotyku, a ich angażowanie przy zwiedzaniu stanowi pewnego rodzaju odwołanie do wieloletniej tradycji interaktywności na wystawach z cyklu Polskie Projekty Polscy Projektanci. Dostrzeżenie potrzeby prezentacji muzealiów uwzględniającej wielozmysłowe poznanie odbiorców towarzyszy PPPP nieprzerwanie od pierwszej edycji. Przykładowo, na wystawie poświęconej Oskarowi Zięcie (2017) zwiedzający mogli dotykać część eksponatów, do czego skrzętnie zachęcały zamieszczone na nich napisy „Dotknij mnie”. Dodatkowo w przestrzeni wystawienniczej znajdowały się fotele: jeden angażujący zmysł węchu, drugi – poprzez połączenie Bluetooth z głośnikiem – słuchu. Ponadto specjalna aplikacja stworzona na potrzeby wystawy pozwalała na wykorzystanie zmysłów mięśni głębokich. Przy jej użyciu odbiorca mógł przyjąć pozę pająka i – dzięki kamerom odwzorowującym jego ruch – zaprojektować kształt tego owada. Elementy dotykowe były również obecne na wystawie szkła Eryki i Jana Drostów (2021), a podziwiając projekty architekta Jakuba Szczęsnego (2023), można było wejść do instalacji imitującej superciasny Dom Kereta, uruchomić ruchem instalację świetlną, kłaść się, wspinać – słowem: zmieniać pozycję ciała tak, by zaangażować pełnię zmysłów[9].
Na wystawie prac Alicji Wyszogrodzkiej w ramach prezentacji muzealiów nie tylko połączyliśmy wzrok z innymi zmysłami, ale poszliśmy o krok dalej. W centrum wystawy zbudowaliśmy interaktywną strefę sensoryczną Alicja w krainie wzorów, której sercem była specjalnie zaprojektowana wielkoformatowa instalacja, nawiązująca do wzorów użytych w dziełach projektantki. Zbudowana z tkanin o różnych fakturach i barwach, rozpościerała się od podłogi, opierała się o ściany i sięgała aż po sufit. Odwiedzający mogli dosłownie „wejść” w tkaninę, poznać konstrukcję, wręcz zatopić się w jej elementach. Aktywność ruchowa – ocieranie się, wspinanie czy przeciskanie – towarzyszyła zwiedzaniu instalacji i stymulowała bodźce dotykowe na całej powierzchni ciała, w skrócie – angażowała wspomniane wcześniej czucie głębokie. Alicja w krainie wzorów – podobnie jak w bajce Alicja w Krainie Czarów Lewisa Carrolla – zapraszała do świata wyobraźni pełnego magii i niespodzianek. Muzealna strefa stała się miejscem, gdzie nic nie było oczywiste, a kreatywność i nauka spotykały się, by zachęcić do swobodnej eksploracji, eksperymentowania, odkrywania rzeczywistości wieloma zmysłami.

Wystawa „Alicja Wyszogrodzka. Polskie Projekty Polscy Projektanci” prezentowana w latach 2025-2026 w Muzeum Miasta Gdyni, 2025, fot. B. Kociumbas-Kos
Tworząc wystawę prac Alicji Wyszogrodzkiej, chcieliśmy również przybliżyć innym proces twórczy artystki. Zwiedzający mogli stworzyć własny moodboard, tak jak niegdyś robiła to projektantka: ułożyć na specjalnie przygotowanej tablicy inspiracje w postaci zdjęć, przedmiotów, notatek, próbek tkanin czy wycinków z gazet. Pragnęliśmy zaangażować odbiorców, by skorzystali z własnych pokładów kreatywności i samodzielnie podjęli działania w strefie warsztatowej. Ze względu na to, że proces projektowy Alicji Wyszogrodzkiej od pomysłu do realizacji był całkowicie analogowy, sami cofnęliśmy się technologicznie o kilka dekad, wykorzystując proste narzędzia, bez użycia cyfrowych ekranów.
Współczesne muzealnictwo nie może zamknąć się na wyniki najnowszych badań na temat sensoryki. Aby podążać za nowymi rozwiązaniami, musimy się zatrzymać, złapać oddech i zastanowić się, czy nie brniemy w ślepą uliczkę. Mówiąc mniej metaforycznie, w projektowaniu wystaw pracownicy muzeów powinni przemyśleć, które z używanych elementów będą służyć odbiorcy i jego możliwościom poznania, a które staną się jedynie niepotrzebnym rozpraszaczem, prowadzącym do zmęczenia i w efekcie ograniczenia jego ciekawości. Zadaniem kuratorów nie jest dzisiaj jedynie zebranie w jednym miejscu wiedzy na temat danego zagadnienia, ale również znalezienie sposobu na jej możliwie najskuteczniejsze przekazanie. Odpowiedzią na to wyzwanie jest umożliwienie odbiorcy na eksplorację, eksperymentowanie oraz zaangażowanie wielu zmysłów, zachowując jednocześnie sensoryczny balans.
Dorota Dombrowska-Wyżga
[1] Arystoteles O duszy, przeł. Paweł Siwek, Warszawa 1988.
[2] Szósty zmysł, reż. M. Night Shyamalan, 1999.
[3] Jean Ayres, Dziecko a integracja sensoryczna, przeł. Juliusz Okuniewski, Gdańsk 2018, s. 51.
[4] Tamże, s. 56
[5] Violet F. Maas, Uczenie się przez zmysły, przeł. Dorota Szatkowska, Gdańsk 2023, s. 75.
[6] Juhani Pallasmaa, Oczy skóry. Architektura i zmysły, przeł. Michał Choptiany, Kraków 2022, s. 22.
[7] Tamże, s. 29.
[8] Tamże, s. 51-52.
[9] Więcej na temat roli zmysłów na wystawach z cyklu PPPP w tekście A. Śliwy, K. Jarockiej, W. Szerle, Zmysłowe muzeum. Sensualność ekspozycji designu na przykładzie cyklu wystaw PPPP – Polskie Projekty Polscy Projektanci w Muzeum Miasta Gdyni [w:] Sensualność ekspozycji muzealnej, red. Honorata Gołuńska, Łukasz Kędziora, Aldona Tołysz, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2016.